familie krammer

Op 3 mei 2017 hield het Fries Verzetsmuseum een inleveractie voor erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog. Mevrouw Glas bracht die dag onder andere foto’s in. Het zijn opnamen van de familie Krammer uit Leeuwarden. Renee van der Veen onderzocht de foto’s en geschiedenis van de familie.

foto's

Op de beelden zien we de familie Krammer, een familie die generaties lang in Leeuwarden woonde. Uit het onderzoek blijkt dat de foto’s gemaakt zijn na de geboorte van de derde dochter in het gezin. Moeder Krammer draagt een davidster, dit is een aanwijzing dat de foto's zijn gemaakt na de invoering van de ‘jodenster’ op 9 mei 1942. Vader staat niet op de foto’s, hij is op 12 april 1941 al opgepakt en afgevoerd naar kamp Amersfoort.

Jodenster

de familie

Jacob Krammer, de vader van het gezin werd op 22 november 1897 geboren te Leeuwarden. Op 19 jarige leeftijd vertrok hij naar Groningen, vervolgens reisde hij naar Amsterdam en in 1928 keerde hij terug naar Leeuwarden. Hier handelde hij eerst in klompen, vaten en zakken, later ging hij verder als slager. Midden in de jaren 30 leerde hij Ruchla Laca-Wachter, ook wel Rosa genoemd, kennen. Zij werd op 15 mei 1908 geboren in Busko. Dit ligt in het voormalig Pommeren. In 1935 kwam zij van Amsterdam naar Leeuwarden en ging aan het werk als dienstbode op verschillende adressen. Ze werden verliefd, trouwden elkaar op 26 augustus 1936 en vestigden zich aan de Nieuweburen 41 te Leeuwarden.

diefstal

In de daarop volgende jaren verhuizen ze meerdere keren, onder andere naar Willem Sprengerstraat en de Grote Kerkstraat. In deze periode raakten het echtpaar betrokken bij een diefstal. Een 37-jarige Leeuwarder zou achttien onderbroeken ontvreemd hebben. Ruchla was hier vermoedelijk ooggetuige van en werd daarom tijdens de rechtszitting gehoord.

De liefde van het echtpaar werd op 11 augustus 1937 gezegend met de geboorte van hun eerste dochtertje Ester Mirel. Zij werd vernoemd naar haar overleden grootmoeder aan moederszijde: Ester Mirel Laitman. Drie jaar later (2 september 1940) volgde een zusje. Ze kreeg de naam Sophie Zeppa, maar ze werd ook wel Fieteke genoemd. Op 28 februari 1942 werd een derde dochter (Marie) geboren en was het gezin compleet.

sicherheitsdienst

Van dit geluk heeft Jacob echter niet lang kunnen genieten. Zes weken na de geboorte van zijn dochtertje werd hij gearresteerd. Een jongen uit Leeuwarden had vier bordjes met de tekst ‘Voor Joden Verboden’ bij het Vossenparkje en één bij de ingang van het sportterrein weggehaald. De bezetter besloot als straf voor deze actie tien willekeurige joodse inwoners te arresteren en te deporteren. Op 12 april 1942 werd Jacob samen met de andere negen mannen naar Kamp Amersfoort getransporteerd. Dit ondanks het feit dat de vader van de jongen naar het kantoor van de Sicherheitsdienst (SD) op het Zaailand was gegaan om uit te leggen dat het een kwajongens streek was geweest.

Bordje

Opperrabijn Abraham Salomon Levison deed ook een poging bij de Sicherheitsdienst om zijn mannen vrij te krijgen, maar dit mocht niet baten. Hoe had hij het in zijn hoofd durven halen hiermee bij de SD aan te kloppen? De bezetter beweerde dat het om een tijdelijke gevangenschap zou gaan, maar dit was verre van de waarheid; twee van de tien mannen werden dezelfde maand nog gefusilleerd. Jacob Krammer behoorde tot de groep die naar Auschwitz werd gedeporteerd. Op 17 augustus 1942 werd hij daar om het leven gebracht.

via westerbork naar auschwitz

Verder leed zou de familie niet bespaard blijven. David en Saartje Krammer, de vader en zus van Jacob, werden op 12 november 1942 vanaf Leeuwarden naar Westerbork vervoerd. Hun verblijf in het kamp was maar van korte duur. Ze werden gedeporteerd van kamp Westerbork naar Auschwitz. Op 23 november 1942 werden zij daar bij aankomst vermoord, niet wetende dat zoon en broer Jacob daar drie maanden voor hen al om het leven was gebracht. Ook het gezin van Jacob Krammer werd op transport gezet. Ruchla Laca, Ester Mirel , Sophie Zeppa en Marie hebben waarschijnlijk ook een kort verblijf gehad in Westerbork. Het is niet duidelijk wanneer zij vanuit Leeuwarden in kamp Westerbork zijn aangekomen. Wel is bekend dat Ruchla Laca samen met haar dochtertjes Ester Mirel (5 jaar), Sophie Zeppa (2 jaar) en Marie (9 maanden) op 8 december 1942 naar Auschwitz gedeporteerd zijn. Ze werden samen met 923 lotgenoten op transport 41 gezet. Dat was een lange trein, bestaande uit elf wagons. Na drie dagen met haar kleine meisjes gereist te hebben, werden Ruchla en haar dochtertjes direct na aankomst in Auschwitz vermoord.

Foto_familie_krammer

monument

Jacob, Ruchla Laca, David, Saartje, Ester Mirel, Sophie Zeppa en Marie werden op 150 kilometer van de geboorteplaats van Ruchla Laca (Busko) om het leven gebracht. Op het Joods monument in het Fries Verzetsmuseum zijn de namen van de familie Krammer terug te vinden. Ook de namen van opa David Krammer (75 jaar) en tante Saartje Krammer (47 jaar) staan op dit monument.

  • Jacob Krammer, 44 jaar.
  • Rucha Laca Krammer – Wachter, 34 jaar.
  • Ester Mirel Krammer, 5 jaar.
  • Sophie Zeppa Krammer, 2 jaar.
  • Marie Krammer, 9 maanden 
Herdenking